Ngày nay, với sự tràn ngập thông tin từng ngày từng giờ, thì công thức W5H hay H5W không mới lạ gì đối với đa số bạn đọc – nhất là các “học giả”. Tuy nhiên, thông tin chỉ dựa vào công thức nêu trên có thể không những chưa đủ mà còn đưa đến thông tin sai lầm (misinformation).

Hầu như nhiều người đã biết rằng khi cung cấp thông tin, các yếu tố trong công thức (W5H) là:
What nói đến cái gì?
When cho biết lúc nào?
Where cho biết ở đâu?
Who nêu rõ ai đã là tác nhân hay đối tượng?
Why giúp biết tại sao?
How trình sự việc diễn tiến như thế nào?

Do đó, không ít người đã dựa vào W5H để bênh vực cho nguồn tin của mình hoặc tưởng rằng thông tin của mình có giá trị thuyết phục một cách khoa học.
Thật ra, với các chi tiết vừa nêu, thông tin tuy có vẻ chi ly nhưng vẫn chưa bảo đảm giá trị xác thực và khoa học. Thật vậy, qua tuyên truyền, quảng cáo, và qua lời đồn miệng, không thiếu trường hợp về những thông tin bề ngoài có vẻ khoa học nhưng thật ra chỉ là “giả khoa học” (pseudo-science) hoặc dựa trên ngụy biện, thậm chí còn có những lời đồn và quảng cáo không đúng hẳn với sự thật. Người Việt nam, qua hàng nghìn năm bị giặc Tầu đô hộ, đã là nạn nhân của mê tín dị đoan nên dễ dàng đón nhận thông tin mà không cần kiểm chứng. Ví dụ: Đâu là bằng chứng cho câu “Nhất nam viết hữu; thập nữ viết vô”? (Một nam gọi là có; mười nữ cũng bằng không!)  Ngày xưa, sau mỗi lần sanh, các bà mẹ quê phải tìm xin uống nước tiểu của trẻ con. Ngày nay, để trị bệnh tiểu đường, cũng còn có người cho rằng phải xin nước tiểu của người khác để uống; có người ăn trái bưởi để giảm cholesterol trong máu; có người mới cảm sốt là vội dùng ngay thuốc kháng sinh mà chẳng cần biết có bị nhiễm khuẩn hay không!

Trong thế kỷ 21 này, muốn có cơ sở khoa học, ngoài W5H, thông tin còn cần bằng chứng (Evidence) đáng tin và có khả năng đưa đến sự thật (Truth) – hay ít ra cũng dựa trên (hoặc đưa đến) một học thuyết (Theory) hướng về sự thật. Bằng chứng đáng tin cậy không thể chỉ căn cứ trên một sự kiện riêng lẻ (anecdote) hay trên một mẫu nhỏ (small sample) so với một tập thể (population) rộng lớn trong không gian và thời gian nghiên cứu. Bằng chứng cũng sẽ mất giá trị thuyết phục nếu quá trình nghiên cứu thiếu phương pháp đã được khoa học công nhận – như phép so sánh được gọi là “mù đôi” (double blind).

Tóm lại:
1. Thiếu bằng chứng (Evidence) dựa trên sự thật (Truth), hay không dựa trên một học thuyết (Theory) nào, thông tin sẽ mất đi giá trị thuyết phục và tất nhiên cũng mất đi giá trị khoa học.
2. Vậy công thức W5H cần được bổ sung bằng công thức “WHET” (What, When, Where, Who, Why, How, Evidence, và Truth/Theory) để thông tin tăng thêm giá trị khoa học.
3. Không “wet” mà cả tin là “dry”, là dễ sai hoặc “die”!

123

Advertisements